แผนแม่บทการบริหารจัดการน้ำแม่ข่าแบบบูรณาการ

(ฉบับผ่านการมีส่วนร่วมวันที่ ๗ ธ.ค. ๒๕๕๕)

หลักการและเหตุผล

คลองแม่ข่าหรือที่คนเชียงใหม่เรียกว่า “น้ำแม่ข่า” เป็นหนึ่งในไชยมงคลเจ็ดประการของการเลือกพื้นที่ในการสร้างเมืองเชียงใหม่โดยพญามังราย เมื่อปี พ.ศ. 1839 หรือ 716 ปีมาแล้วมีความสำคัญในทางยุทธศาสตร์ในฐานะเป็นคูเมืองชั้นนอกของเมืองเชียงใหม่ทางด้านตะวันออกและด้านใต้ ในอดีตได้เอื้อประโยชน์อย่างใหญ่หลวงในด้านการระบายน้ำจากเขตเมืองสู่แม่น้ำปิง เป็นแหล่งน้ำใช้เพื่อเกษตรกรรม การอุปโภคบริโภค และการสัญจรทางน้ำ เอื้อต่อวิถีวัฒนธรรมตลอดจนการดำเนินชีวิตของชาวเมืองเชียงใหม่มาช้านาน

น้ำแม่ข่ามีแหล่งต้นน้ำมาจากลำห้วยธรรมชาติหลายสาย ได้แก่ ห้วยแม่หยวก ห้วยแม่ขัวมุง ห้วยช่างเคี่ยน และห้วยแก้ว จากดอยสุเทพ ประกอบกับเคยมีแหล่งต้นน้ำจากทางทิศเหนือ ได้แก่ น้ำแม่สาและน้ำแม่ชะเยือง ซึ่งมีต้นน้ำมาจากดอยสูงในเขตอำเภอแม่ริมไหลผ่านมายังตำบลแม่สา และตำบลดอนแก้ว เขตอำเภอแม่ริม อีกทั้งมีลำน้ำสาขาย่อยที่ไหลมาบรรจบในช่วงกลางน้ำ เช่น ลำเหมืองกาง ร่องกระแจะ และลำคูไหว โดยน้ำแม่ข่าสายหลักจะไหลผ่านตำบลดอนแก้ว เขตอำเภอแม่ริม ไหลต่อไปยังเขตเทศบาลนครเชียงใหม่ เทศบาลตำบลป่าแดด เทศบาลตำบลแม่เหียะ อำเภอเมือง จนถึงเขตเทศบาลตำบลสันผักหวาน และไหลลงสู่แม่น้ำปิง ในเขตตำบลสบแม่ข่า อำเภอหางดง

ซึ่งในอดีตปริมาณน้ำนั้นมีมาก แต่ในช่วงระยะเวลา 20-30 ปี ที่ผ่านมา การเจริญเติบโตของเมืองเชียงใหม่โดยเฉพาะในเขตเทศบาลนครเชียงใหม่ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีชุมชนเข้ามาอยู่อาศัยอย่างหนาแน่นมากกว่า 20 ชุมชน ได้ทำให้น้ำแม่ข่าถูกทำลาย มีการรุกล้ำน้ำ การทิ้งขยะ ระบายน้ำทิ้งจากอาคารบ้านเรือนและสถานประกอบการ ทำให้เกิดสภาวะเสื่อมโทรมทางด้านกายภาพ และระบบนิเวศของแหล่งน้ำธรรมชาติไม่ได้รับการดูแลรักษา ลำน้ำธรรมชาติจึงขาดหายและไม่มีน้ำไหลผ่านดังเช่นในอดีตไม่สามารถใช้เป็นเส้นทางระบายน้ำหลาก สร้างความเสียหายและผลกระทบต่อเขตเมืองชั้นในซึ่งเป็นเขตเศรษฐกิจและที่อยู่อาศัยสำคัญ และ ก่อให้เกิดปัญหาคุณภาพน้ำที่เน่าเสียอย่างรุนแรงเป็นแหล่งมลพิษทางน้ำและมลทัศน์อยู่กลางเมืองโดยเฉพาะในช่วงฤดูแล้งที่น้ำมีปริมาณน้อย ทำให้คุณค่าทางด้านสุนทรียภาพและประวัติศาสตร์ที่เคยมีอย่างสูงในอดีตได้สูญเสียไป

ในปัจจุบันคนเชียงใหม่ได้เกิดการเรียนรู้จากความผิดพลาดในอดีต ได้เกิดกระแสความตื่นตัว ความตระหนักและพลังความร่วมมือของคนเชียงใหม่ทุกหมู่เหล่า ทั้งสถาบันการศึกษา หน่วยงาน องค์กรต่างๆ ทุกระดับทุกภาคส่วน ที่จะร่วมกันอนุรักษ์ พัฒนาและฟื้นฟูคลองแม่ข่าให้กลับมามีคุณค่า เป็นไชยมงคลและเป็นเอกลักษณ์ของเมืองขึ้นมาใหม่อีกครั้งหนึ่ง และที่สำคัญเพื่อแก้ไขและบรรเทาปัญหาต่างๆที่ได้เกิดขึ้นดังกล่าวข้างต้น ทั้งด้านน้ำท่วม น้ำเน่าเสีย และมลทัศน์ของเมือง ทั้งนี้เพื่อให้เมืองเชียงใหม่เป็นเมืองน่าอยู่และมีความมั่นคงทั้งทางด้านเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อมและวัฒนธรรม และมีการพัฒนาที่ยั่งยืนอย่างแท้จริง ในวาระโอกาสที่เมืองเชียงใหม่จะมีอายุครบ 720 ปี หรือ 60 รอบนักษัตร ในปี พ.ศ. 2559 ที่จะถึงนี้ จึงถือเป็นกาลเวลาอันเหมาะสมและเป็นมงคลที่คนเชียงใหม่ร่วมกับภาครัฐจะอนุรักษ์ฟื้นฟูและพัฒนาคลองแม่ข่าและเมืองเชียงใหม่ให้เป็นเมืองแห่งไชยมงคลเพื่อประชาชนทุกหมู่เหล่าจะได้มีความสุขอย่างยั่งยืนสืบไป

มติ ครม. เมื่อวันที่ 15 มกราคม 2555 มีความเห็นชอบในหลักการให้จัดทำโครงการอนุรักษ์และฟื้นฟูน้ำแม่ข่าขึ้น ดังนั้นเครือข่ายอนุรักษ์และฟื้นฟูน้ำแม่ข่าในจังหวัดเชียงใหม่ประกอบด้วยส่วนราชการ ภาคเอกชน และชุมชนที่เกี่ยวข้องจึงได้ร่วมกันจัดสัมมนาเกี่ยวกับการบริหารจัดการน้ำแม่ข่าโดยกระบวนการมีส่วนร่วมในวันศุกร์ ที่ 27 กรกฎาคม 2555 ณ ห้องประชุม ชั้น 1 โรงแรม ดิอินเตอร์เนชั่นแนล เชียงใหม่ (YMCA) ซึ่งผลจากการจัดสัมมนาดังกล่าวได้มีความเห็นร่วมกันในการกำหนดวิสัยทัศน์อนุรักษ์ฟื้นฟูน้ำแม่ข่า ไว้ดังนี้“รวมใจคืนน้ำใสให้แม่ข่า ร่วมรักษาวิถีชุมชน สู่ชัยมงคลเมืองเชียงใหม่ 720 ปี”และทางคณะที่ประชุมได้มอบหมายให้ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ช่วยเป็นหน่วยประสานงานในการจัดทำแผนแม่บท โดยกระบวนการมีส่วนร่วม

วัตถุประสงค์ของแผน

  1. เพื่อกำหนดกรอบแนวทางในการแก้ไขปัญหาน้ำแม่ข่าที่เป็นปัญหาด้านสภาพแวดล้อมของเมืองเชียงใหม่ในปัจจุบัน ผ่านกระบวนการบูรณาการและมีส่วนร่วม
  2. เพื่อพัฒนาและอนุรักษ์ฟื้นฟูน้ำแม่ข่าที่มีความสำคัญเชิงประวัติศาสตร์ ให้กลับคืนสู่ประโยชน์ต่อชุมชนในด้านต่างๆทั้งภูมิทัศน์ริมน้ำ และระบบนิเวศในลำน้ำ ให้สมกับเป็นคลองประวัติศาสตร์เก่าแก่และหนึ่งในไชยมงคลเจ็ดประการของการสร้างเมืองเชียงใหม่
  3. เพื่อปลูกฝังจิตสำนึกให้ชุมชนและทุกฝ่ายร่วมมือร่วมใจกันในการดูแลรักษาพัฒนา และฟื้นฟูน้ำแม่ข่า และส่งเสริมให้ทุกภาคส่วนได้มีส่วนร่วมในการบริหารจัดการเพื่ออนุรักษ์ฟื้นฟูน้ำแม่ข่าอย่างยั่งยืน

วิสัยทัศน์

“รวมน้ำใจคืนน้ำใสให้น้ำแม่ข่า ฟื้นฟูรักษาวิถีชุมชน คืนสู่ชัยมงคลเมืองเชียงใหม่ 720 ปี (ภายในปี 2559)”

พันธกิจ

  1. สำรวจศึกษา และพัฒนาฟื้นฟู เพื่อแก้ปัญหาในทุกๆด้านให้ครอบคลุมพื้นที่น้ำแม่ข่าตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำทั้งในด้านปริมาณน้ำ คุณภาพน้ำ และสภาพภูมิทัศน์
  2. สร้างศูนย์รวมทางจิตใจในการปลูกฝังและกระตุ้นจิตสำนึกให้ทุกฝ่ายร่วมมือร่วมใจกันในการอนุรักษ์ ดูแลรักษาพัฒนา และฟื้นฟูน้ำแม่ข่าอย่างยั่งยืน
  3. จัดให้มีแผนแม่บทและแผนปฏิบัติการเพื่อการอนุรักษ์พัฒนา และ ฟื้นฟูสภาพคลองแม่ข่าและการกำหนดเขตการใช้ที่ดินในพื้นที่ริมคลองแม่ข่า

ประเด็นยุทธศาสตร์

  1. ยุทธศาสตร์ที่ 1: การบริหารจัดการน้ำคลองแม่ข่าการจัดการคุณภาพน้ำการแก้ไขปัญหาสิ่งกีดขวางทางน้ำ และปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐาน
  2. ยุทธศาสตร์ที่ 2: การแก้ไขปัญหาและปรับปรุงสภาพภูมิทัศน์ รวมทั้งฟื้นฟูคุณค่าทางประวัติศาสตร์ พัฒนาและส่งเสริมการท่องเที่ยว
  3. ยุทธศาสตร์ที่ 3: ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชน และทุกภาคส่วนกำหนดมาตรการด้านการบริหารจัดการและมาตรการทางด้านกฎหมาย

โดยมีความเชื่อมโยงกับยุทธศาสตร์ของจังหวัดเชียงใหม่ ในด้านการพัฒนาเครือข่ายองค์ความรู้ชุมชนในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และสอดคล้องกับยุทธศาสตร์การจัดการน้ำของรัฐบาลชุดปัจจุบันโดย คณะกรรมการยุทธศาสตร์เพื่อวางระบบการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ(กยน.) เพื่อบรรเทาและแก้ไขปัญหาน้ำท่วมเขตเศรษฐกิจเมืองเชียงใหม่อย่างยั่งยืน และสอดคล้องกับนโยบายของสภาที่ปรึกษาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติโดยคณะทำงานการกีฬาและนันทนาการ มีความเห็นชอบที่จะให้มีการพัฒนาคลองแม่ข่าเป็นสถานที่สำหรับนันทนาการและเป็นกรณีศึกษาสำหรับใช้เป็นต้นแบบในการพัฒนาริมคลองต่างๆทั่วประเทศ